Dowiedz się więcej o dostępnych dziś metodach antykoncepcji. Jakie sposoby pozwalają uniknąć niepożądanej ciąży? O antykoncepcji pisze dr n. med. Katarzyna Skórzewska, specjalista ginekologii i endokrynologii.

Antykoncepcja – jakie mamy metody zabezpieczenia przed ciążą?

Doniesienia o pierwszym w dziejach ludzkości zastosowaniu antykoncepcji czyli o świadomym działaniu, mającym na celu podjęcie niezawisłej decyzji o posiadaniu potomstwa znajdujemy w „Starym testamencie” (38: 8-10), w historii Onana. Zastosowana przez niego metoda zapobiegania niepożądanej ciąży czyli stosunek przerywany nadal jest w Polsce preferowaną i najczęściej stosowaną mimo, iż od tamtych czasów minęło wiele tysięcy lat. Na przestrzeni wieków człowiek szukał innych sposobów zapobiegania niepożądanej ciąży dzięki czemu obecnie mamy wiele różnorodnych metod świadomego planowania rodziny:

  • naturalne (wstrzemięźliwość płciowa, metoda termiczna ścisła lub rozszerzona, metoda objawowo-termiczna, metoda Billingsów)
  • mechaniczne (prezerwatywa męska, prezerwatywa żeńska, błona dopochwowa, kapturek naszyjkowy)
  • chemiczne (tabletki, globulki, pianki i żele zawierające środek plemnikobójczy)
  • wkładka wewnątrzmaciczna (intrauterine device - IUD)
  • hormonalne
  • chirurgiczne (czasowa lub trwała sterylizacja – wazektomia u mężczyzn i salpingektomia u kobiet) jednak w Polsce rzadko stosowana i jedynie w określonych przypadkach bowiem art. 156 §1 pkt.1 Kodeksu karnego stanowi, że „kto powoduje ciężki uszczerbek na zdrowiu w postaci pozbawienia zdolności płodzenia podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10”.

Każda z nich ma swoje wady i zalety, korzyści i zagrożenia związane ze stosowaniem. Mimo postępowi technologicznemu i prowadzonym badaniom naukowym nadal nie udaje się stworzyć idealnej metody antykoncepcyjnej. Takiej, która jest całkowicie bezpieczna, w pełni skuteczna i odwracalna, nie wpływająca na jakość życia seksualnego, łatwa w stosowaniu i odstawieniu, powszechnie dostępna oraz taka, której stosowanie nie naruszałoby norm religijnych, kulturowych, społecznych czy politycznych stosujących ją osób.

Wkładki wewnątrzmaciczne

Wkładki wewnątrzmaciczne są to plastikowe kształtki, popularnie zwane spiralami, wprowadzane przez lekarza ginekologa do jamy macicy podczas zabiegu wykonywanego ambulatoryjnie, najczęściej w czasie miesiączki. Dodatkowo - w celu zwiększenia skuteczności antykoncepcyjnej - wkładki zawierają fragmenty metalowe, najczęściej miedziane, uwalniające jony metalu do jamy macicy lub zbiorniczek z hormonem, którego cząsteczki przechodzą do jamy macicy i wzmacniają działanie antykoncepcyjne kształtki. Mechanizm działania wkładki polega na:

  1. zagęszczeniu śluzu szyjkowego, który staje się nieprzepuszczalny dla plemników,
  2. działaniu plemnikobójczym jonów miedzi obecnych w jamie macicy,
  3. zmianach w endometrium o typie jałowego stanu zapalnego (pseudoendometritis) lub podobnych jak na początku ciąży (zmiany pseudonoczesnowe) - przez co utrudnione jest zagnieżdżenie zarodka,
  4. mechanicznym zamknięciu ujść macicznych jajowodów przez ramię poprzeczne wkładki oraz działaniu jonów miedzi na ciałko żółte.

Wkładki uwalniające hormon lewonorgestrel (pochodną progesteronu) są jednocześnie jedną z form antykoncepcji hormonalnej. Oprócz działania antykoncepcyjnego te systemy wewnątrzmaciczne powodują znaczne zmniejszenie objętości i czasu trwania krwawień miesiączkowych, łagodzą objawy bolesnego miesiączkowania oraz zmniejszają częstość występowania  rozrostów endometrium. U większości stosujących je kobiet dochodzi do braku krwawień miesiączkowych. Natomiast nie wpływają na libido - w odróżnieniu od dwuskładnikowych preparatów antykoncepcyjnych. W wielu przypadkach aktywność seksualna kobiet ulega zwiększeniu, gdyż świadomość bezpieczeństwa i pełnej ochrony przed niepożądaną ciążą poprawia komfort i częstość ich życia intymnego.

Doustna dwuskładnikowa antykoncepcja hormonalna

Doustna dwuskładnikowa antykoncepcja hormonalna (oral contraceptive OC) jest jedną z najskuteczniejszych i w związku z tym najczęściej stosowanych metod antykoncepcji na świecie. Dlaczego dwuskładnikowa? Bo w odróżnieniu od preparatów jednoskładnikowych (o których poniżej) zawiera dwie składowe: estrogenową (etynyloestradiol, walerianian estradiolu lub estradiol) oraz progestogen. Progestogeny są to naturalne lub syntetyczne substancje o działaniu podobnym do progesteronu. W zależności od rodzaju progestogenu zawartego w tabletce różnią się one siłą działania, możliwymi dodatkowo występującymi objawami oraz działaniami pozaantykoncepcyjnymi. Omówienie tych różnic przekracza jednak ramy tego artykułu. Mechanizm działania dwuskładnikowych preparatów antykoncepcyjnych jest złożony:

  1. działają na podwzgórze i przysadkę mózgową powodując zahamowanie wydzielania gonadotropin przysadkowych (folikulostymuliny FSH i lutropiny LH), odpowiedzialnych za wzrost i dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych oraz wystąpienie owulacji
  2. zatrzymują dojrzewanie komórek jajowych w jajnikach
  3. blokują pękania dojrzałego pęcherzyka i uwolnienie komórki jajowej (owulację)
  4. zapobiegają zapłodnieniu poprzez zagęszczenie śluzu szyjkowego oraz spowolnienie ruchów perystaltycznych jajowodów
  5. powodują zmiany w endometrium (błonie śluzowej macicy) uniemożliwiając zagnieżdżenie

Główne działanie antykoncepcyjne ma progestogen; estrogen pełni funkcję wzmacniającą oraz zapewnia prawidłową regulację rytmu krwawień i lepsze nawilżenie pochwy, zapobiega objawom związanym z niedoborem estrogenów w związku z zahamowaniem produkcji własnych hormonów jajnikowych. Po rozpoczęciu przyjmowania dwuskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych przejściowo mogą występować niezbyt dokuczliwe objawy uboczne, takie jak: plamienia z dróg rodnych poza przewidywanym terminem krwawienia, wzmożone napięcie i bolesność piersi, obrzęki nóg i uczucie ciężkości w dole brzucha, nudności, pobolewania w okolicy żołądka,  bóle i zawroty głowy. Dolegliwości te mijają przy kontynuacji tabletek, najczęściej w ciągu dwóch-trzech cykli. Stosowanie dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej daje również dodatkowe, poza możliwością świadomego planowania rodziny, korzyści zdrowotne: regulację krwawień miesiączkowych oraz zmniejszenie ich obfitości i czasu trwania, zniesienie objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego oraz bolesnego miesiączkowania, zahamowanie wydzielania łoju przez gruczoły skóry (sebocyty) a w efekcie zmian trądzikowych i hirsutyzmu. Zmniejsza się prawdopodobieństwo wystąpienia łagodnych chorób piersi, rozrostów błony śluzowej macicy, raka endometrium, jajnika i jelita grubego oraz osteoporozy a także łagodniejsze jest natężenie objawów wypadowych u kobiet w okresie premenopauzalnym.

Antykoncepcyjny system transdermalny – plastry antykoncepcyjne

Plastry antykoncepcyjne zawierają te same substancje czynne, które znajdują się w preparacie doustnym ale są one wchłaniane przez skórę do krwioobiegu z ominięciem przewodu pokarmowego. Działanie ich jest analogiczne jak dwuskładnikowych tabletek doustnych. Zaletą tej metody jest aplikacja plastra raz w tygodniu na skórę okolicy pośladków, brzucha, zewnętrznej części ramienia lub górnej części tułowia. Na skuteczność tej formy antykoncepcji nie ma wpływu prowadzenie zwykłej, codziennej aktywności (sauna, basen, uprawianie innych sportów). Jednakże skuteczność antykoncepcyjnych plastrów u kobiet z nadwagą lub otyłych (body mass index BMI powyżej 30 kg/m2) jest obniżona. Działania niepożądane są porównywalne do działań niepożądanych OC, jedynie nieco częściej występują plamienia poza terminowymi krwawieniami niż w trakcie przyjmowania tabletek, większa jest tkliwość piersi oraz alergiczne i nieestetyczne zmiany w miejscu aplikacji plastra. Rzadziej natomiast występują objawy ze strony przewodu pokarmowego: nudności, odbijania czy uczucie pełności brzucha.

System antykoncepcji przezpochwowej - antykoncepcyjny pierścień dopochwowy.

Krążek dopochwowy jest formą antykoncepcji hormonalnej, gdzie etynyloestradiol i progestogen wchłaniają się z pochwy do krwioobiegu na skutek stykania się pierścienia z błoną śluzową pochwy, omijając przewód pokarmowy. Krążek umieszcza się w pochwie na okres 3 tygodni bez konieczności pamiętania o codziennym łykaniu tabletki lub zmianie plastra raz w tygodniu; następnie w czasie jednotygodniowej przerwy występuje krwawienie. Metoda ta jest dobrze tolerowana i ma wysoką akceptację pacjentek, a wygoda stosowania, niewielka ilość działań niepożądanych oraz dobra regulacja krwawień powodują, że jest coraz częściej wybierana przez kobiety. Antykoncepcja przezpochwowa nie wpływa negatywnie na parametry życia seksualnego, a nawet wręcz przeciwnie – podnosi jakość doznań intymnych.

Antykoncepcja hormonalna jednoskładnikowa

W odróżnieniu od antykoncepcji dwuskładnikowej w preparatach tych znajduje się jedynie progestogen – syntetyczna pochodna progesteronu. Działają one poprzez hamowanie owulacji (blokowanie piku LH), zwiększenie gęstości śluzu szyjkowego, zaburzenia motoryki jajowodów (zmniejszenie ruchliwości rzęsek jajowodu) oraz zapobieganie implantacji poprzez zmiany w ilości i jakości gruczołów endometrialnych. W tradycyjnej ocenie ich stosowanie łączy się z mniejszą skuteczność w porównaniu z OC, nieznacznie wyższym ryzykiem ciąży pozamacicznej, trudnym do przewidzenia „wzorcem” krwawień miesiączkowych oraz większa częstością występowania plamień międzymiesiączkowych. W przypadku tabletek doustnych jednoskładnikowych, tzw. „mini pill” niezwykle ważne jest punktualne przyjmowanie preparatu, praktycznie co do godziny, aby utrzymać pełną skuteczność w zapobieganiu niepożądanej ciąży. Z uwagi na brak składnika estrogenowego objawy niepożądane, jakie mogą się pojawiać u kobiet stosujących ten rodzaj antykoncepcji to głownie dolegliwości wynikające z niedoboru estrogenów: nieprawidłowe plamienia, bóle głowy, bolesność pierwsi, pogorszenie nastroju i stanu skóry. Częściej występuje również wzrost wagi. Preparaty te, w formie tabletek, implantów antykoncepcyjnych podskórnych czy iniekcji domięśniowych przeznaczone są przede wszystkim dla kobiet karmiących piersią, gdyż nie hamują laktacji, nie tolerujących lub z przeciwwskazaniami do stosowania dwuskładnikowych preparatów antykoncepcyjnych oraz dla kobiet po 35 roku życia., zwłaszcza palących.

Antykoncepcja – kiedy zachować szczególną ostrożność?

Wybór metody antykoncepcyjnej to przede wszystkim wybór kobiety i jej partnera. Rolą lekarza, położnej lub dorady rodzinnego jest poinformowanie o rodzajach metod planowania ciąży, ich skuteczności, bezpieczeństwie, działaniach niepożądanych i możliwych powikłaniach. Należy pamiętać, że niezależnie od wybranej formy kontroli płodności mogą wystąpić zagrożenia zdrowotne, np.: choroba zatorowo-zakrzepowa, udary mózgu, zawał mięśnia sercowego, nadciśnienie, depresja, rak piersi, nowotwór wątroby czy kamica pęcherzyka żółciowego. Niezwykle ważne jest wykluczenia przeciwwskazań do stosowania poszczególnych metod, a zwłaszcza dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej. Dzięki temu antykoncepcja będzie nie tylko skuteczna ale również bezpieczna.

Bezwzględne przeciwwskazania do stosowania dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej:

  • okres połogu (do 6 tygodni od porodu)
  • karmienie piersią
  • palenie ponad 15 papierosów dziennie przez kobiety w wieku > 35 lat
  • nadciśnienie tętnicze (wartości ciśnienia powyżej 160/100 mmHg) i współistniejące choroby naczyniowe
  • wywiad w kierunku chorób zatorowo-zakrzepowych (zakrzepica żylna, zator płucny, zawał serca, udary mózgu) – również występowanie w rodzinie
  • ustalona mutacja cz. V Leiden i/lub w genie protrombiny
  • toczeń rumieniowaty trzewny (z obecnością przeciwciał antyfosfolipidowych)
  • migrena z aurą
  • stwierdzony rak piersi
  • marskość wątroby lub guzy wątroby (łagodne i złośliwe)

Szczegółowe informacje znajdują się w opracowaniu „Medyczne kryteria kwalifikujące do stosowania antykoncepcji” wydanym przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). https://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/Ex-Summ-MEC-5/en/

 

Źródła:

  1. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące wskazań i bezpieczeństwa stosowania antykoncepcji hormonalnej oraz wewnątrzmacicznej Ginekol Pol. 2014; 85: 234-239
  2. Stelmaszyk A., Domagała J., Dworacka M. Znaczenie składu hormonalnych środków antykoncepcyjnych dla ich skuteczności i tolerancji Forum Medycyny Rodzinnej 2017, tom 11, nr 3, 121–128
  3. Horvath S, Schreiber CA, Sonalkar S. Contraception Endotext - NCBI Bookshelf 2018 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279148/
  4. World Health Organization Medical eligibility criteria for contraceptive use. Fifth edition, 2015 https://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/Ex-Summ-MEC-5/en/
  5. Colquitt C.W., Martin T.S Contraceptive methods: a review of nonbarrier and barrier products J Pharm Practice 2017; 30 (1):130-135 6.    Serfaty D. Update on the contraceptive contraindications J Gynecol Obstet Hum Reprod 2019; 48: 297–307