Nie ma trądziku bez hormonów, a trądzik pospolity jest istotnym czynnikiem ryzyka depresji, lęku i niskiej samooceny. - Skuteczne leczenie trądziku często znacząco poprawia jakość życia.

Trądzik hormonalny - przyczyny

Aktywność aparatu mieszkowo-łojowego, czyli miejsca, w którym najpierw powstają zaskórniki a następnie rozwija się stan zapalny, jest regulowana przede wszystkim przez hormony płciowe. Czynniki hormonalne wpływają zwłaszcza na początkową fazę rozwoju zmian trądzikowych, w której ważną rolę odgrywa nadreaktywność gruczołów łojowych skóry (sebocytów).
Chociaż patogeneza trądziku jest wieloczynnikowa, kluczową rolę w produkcji sebum i rozwoju trądziku odgrywają androgeny. U kobiet produkowane są one w jajnikach i nadnerczach, a u mężczyzn w jądrach i nadnerczach. Testosteron a szczególnie jego aktywny, powstający w skórze metabolit dihydrotestosteron (DHT) oraz siarczan dehydroepiandrosteronu (DHEAS) pobudzają wzrost gruczołów łojowych i produkcję sebum. Trądzik pospolity jest najczęściej spotykany u nastolatków, u których kora nadnerczy wytwarza duże ilości androgenów.
Estrogeny, główne hormony żeńskie produkowane przede wszystkim w jajnikach, wywołują przeciwny efekt, to znaczy hamują wydzielanie androgenów, modulują geny uczestniczące we wzroście gruczołów łojowych i funkcji inhibitorów. Wywołują również efekt miejscowy – zmniejszają sekrecję łoju, bezpośrednio działając na receptory estrogenowe, które znajdują się w gruczołach łojowych mieszków włosowych. Aktywność gruczołów łojowych zależy zatem od stosunku produkowanych przez organizm estrogenów i androgenów. Często występuje też wzmożona reakcja gruczołów łojowych na fizjologiczne, zupełnie prawidłowe stężenia androgenów.

Rola progesteronu u kobiet w rozwoju trądziku nie jest jednoznaczna. Chociaż w okresie przedmiesiączkowym u około 60–70% kobiet pogarsza się stan skóry i pojawiają zmiany o typie trądzikowych to naturalny progesteron w warunkach fizjologicznych nie nasila łojotoku. Ale już jego syntetyczne pochodne (progestogeny), używane w celach leczniczych np. w zaburzeniach miesiączkowania, mają działanie pobudzające wydzielanie łoju i mogą zaostrzać trądzik. Nasilenie trądziku obserwujemy również w okresie przedmenopauzalnym, ciąży i podczas stosowania środków antykoncepcyjnych zawierających tylko progestogen. W tych sytuacjach występuje względny wzrost hormonów o większej androgenności, w stosunku do estradiolu.
Nadmierne wydzielanie łoju mogą powodować także inne hormony, np. insulina, kortyzol, hormon wzrostu (GH), tyreotropina (TSH), kortykoliberyna (CRH), melanotropina (α-MSH) oraz substancja P. Sebocyty posiadają też receptory dla hormonów tarczycy. Również neuropeptydy, histamina, retinoidy i witamina D zostały opisane jako regulatory produkcji sebum. W ostatnich latach szczególną rolę w patogenezie trądziku przypisuje się insulinopodobnemu czynnikowi wzrostu-1 (ang. insuline growth factor-1 – IGF-1).

Trądzik a zaburzenia hormonalne

Z trądzikiem związane są ściśle określone endokrynopatie (zespoły objawów spowodowanych nieprawidłowym wydzielaniem lub działaniem hormonów). Najczęściej występuje on w:
1. zespole policystycznych jajników (polycystic ovarian syndrome PCOS) u kobiet
2. zespole HAIR-AN, w którym współistnieją hyperandrogenizm, insulinooporność i rogowacenie ciemne
3. wrodzonym przeroście nadnerczy (WPN) ang. congenital adrenal hyperplasia (CAH)
4. zespole Cushinga (związany z hyperkortyzolemią w nadczynności kory nadnerczy)
5. zespole SAHA, gdy stwierdzamy łojotok, trądzik, hirsutyzm i łysienie androgenowe.
Rzadszymi przyczynami mogą być guzy hormonalnie czynne produkujące androgeny, akromegalia i zespół metaboliczny.

Trądzik hormonalny – wpływ diety

Chociaż dieta nie jest endokrynopatią, może wpływać na układ hormonalny. W szczególności pokarmy o wysokim indeksie glikemicznym mogą podnosić poziom insuliny, zwiększając androgenezę, która prowadzi do hyperandrogenizmu. Badania pacjentów z trądzikiem sugerują, że spożywanie diety o niskim indeksie glikemicznym może zmniejszyć obciążenie trądzikiem.
Stwierdzono też, że mleko podwyższa poziom insuliny i insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (IGF-1) we krwi, co może nasilać trądzik. Chociaż aktualne wytyczne nie zalecają unikania mleka w diecie osób skłonnych do trądziku, ostatnie badania sugerują, że zarówno całkowite spożycie mleka, jak i spożycie chudego mleka mogą przyczynić się do rozwoju trądziku.
U osób z trądzikiem szukających porady odnośnie nawyków żywieniowych należy rekomendować zbilansowaną, zdrową dietę. Najwłaściwszym zaleceniem wydaje się być modyfikacja diety mająca na celu zastąpienie jedzenia o wysokim indeksie glikemicznym pożywieniem bogatszym w proteiny (chude mięso, drób, ryby) oraz o niższym indeksie glikemicznym (chleb pełnoziarnisty, makaron, warzywa).

Trądzik hormonalny – wpływ stresu

W niektórych przypadkach zmiany trądzikowe mogą być zaostrzane przez stres lub mieć z nim pośredni związek (acne excoriée). Czynniki stresowe działając poprzez oś podwzgórze–przysadka–nadnercza powodują zwiększenie stężenia hormonu adrenokortykotropowego (ACTH) i  kortyzolu - działającego podobnie do androgenów. 

Trądzik dorosłych - AOA (adult onset acne)jest nową jednostką chorobową, którą  obserwuje się w ostatnich latach u kobiety między 25. a 50. rokiem życia. Na jej powstawanie mają wpływ czynniki genetyczne, stres, palenie papierosów a także stosowane produkty kosmetyczne i wyżej opisane zaburzenia hormonalne. 

Trądzik hormonalny - badania

O tym, jakie badania należy wykonać zdecyduje lekarz podczas konsultacji endokrynologicznej lub konsultacji ginekologa-endokrynologa.
Do badań laboratoryjnych, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie podejrzewanej endokrynopatii należą: całkowity i wolny testosteron, androstendion, siarczan dehydroepiandrosteronu (DHEAS), 17-hydroksyprogesteron, kortyzol oraz prolaktyny z uwagi na jej wpływ na wydzielanie hormonów nadnerczowych. U nastolatków z nasilonym trądzikiem zaleca się również określenie wieku kostnego.

Trądzik hormonalny - leczenie

Podstawowym celem w leczeniu trądziku hormonalnego jest zmniejszenie produkcji łoju przez sebocyty. Ponieważ jest to tylko jeden z czynników patogenetycznych trądziku, terapię tę łączy się zazwyczaj z innymi typami leczenia (niehormonalnego) dlatego współpraca pomiędzy endokrynologiem (a w przypadku kobiet ginekologiem-endokrynologiem) i dermatologiem jest w tych przypadkach niezbędna.
Terapię hormonalną jako leczenie u kobiet z trądzikiem zaleca się po zakończeniu okresu dojrzewania, gdy zmiany skórne są średnio nasilone i występuje znaczny łojotok, szczególnie gdy współistnieją inne cechy androgenizacji (hirsutyzm, łysienie typu męskiego itd.). Najczęściej jest to  dwuskładnikowa antykoncepcja hormonalna (doustna, przezskórna lub dopochwowa). Z reguły leczenie stosuje się w połączeniu z wybraną formą leczenia miejscowego bądź ogólnego (np. łącznie z izotretynoiną). 

Zawsze trzeba pamiętać o możliwych objawach ubocznych i przeciwwskazaniach do tej terapii zwłaszcza, że w przypadku trądziku jest to leczenie długotrwałe. Pierwsze efekty kliniczne mogą być zauważalne dopiero po 6-9 miesiącach kuracji. Terapia taka jest skuteczna i bezpieczna o ile nie występują czynniki ryzyka takie jak: otyłość (BMI > 30 kg/m2), palenie tytoniu czy nadciśnienie tętnicze. Niezwykle istotne są również obciążenia rodzinne, przede wszystkim w kierunku choroby zatorowo-zakrzepowej. Najczęstsze objawy niepożądane związane ze stosowaniem dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej jak np. wzmożone napięcie i bolesność piersi, plamienia z dróg rodnych, nudności czy bóle głowy są przemijające i nie zagrażają życiu stosujących je kobiet.

Bezwzględne przeciwwskazania do stosowania dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej:

  • okres połogu (do 6 tygodni od porodu)
  • karmienie piersią
  • palenie ponad 15 papierosów dziennie przez kobiety w wieku > 35 lat
  • nadciśnienie tętnicze (wartości ciśnienia powyżej 160/100 mmHg) i współistniejące choroby naczyniowe
  • wywiad w kierunku chorób zatorowo-zakrzepowych (zakrzepica żylna, zator płucny, zawał serca, udary mózgu) – również występowanie w rodzinie
  • ustalona mutacja cz. V Leiden i/lub w genie protrombiny
  • toczeń rumieniowaty trzewny (z obecnością przeciwciał antyfosfolipidowych) 
  • migrena z aurą
  • stwierdzony rak piersi
  • marskość wątroby lub guzy wątroby (łagodne i złośliwe)

Źródła: 

1. Szepietowski J., Kapińska-Mrowiecka M, Kaszuba A. et al. „Trądzik zwyczajny: patogeneza i leczenie. Konsensus Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego” Przegl Dermatol 2012, 99, 649–673
2. „Rekomendacje Zespołu Ekspertów PolskiegoTowarzystwa Ginekologicznego. Kompleksowa terapia hormonalna u kobiet z trądzikiem – 2011” Ginekol Pol. 2012, 83, 229-232
3. Nguyen H.L., Tollefson M.M. “Endocrine disorders and hormonal therapy for adolescent acne” Curr Opin Pediatr 2017, 29:455–465
4. Kaur S., Verma P., Sangwan A. et al. “Etiopathogenesis and Therapeutic Approach to Adult Onset Acne” Indian J Dermatol 2016;61:403-7
5. Husein-ElAhmed H. “Management of acne vulgaris with hormonal therapies in adult female patients” Dermatologic Therapy, Vol. 28, 2015, 166–172 
6. Bagatin E., Proença de Freitas T.H.,  Rivitti Machado M.C. et al. “Adult female acne: a guide to clinical practice” An Bras Dermatol. 2019; 94 (1): 62-75
7. Marchlewicz M., Duchnik E., Kruk J. et al. „Wpływ androgenów na skórę mężczyzn” Postępy Andrologii Online 2014; 1 (2): 14 –24