Celiakia jest chorobą układową jelita cienkiego o podłożu autoimmunologicznym, występującą u osób z predyspozycją genetyczną. Nieleczona może prowadzić do powikłań w postaci niedokrwistości czy osteoporozy. Najgroźniejszym powikłaniem nieleczonej celiakii jest chłoniak jelita cienkiego, jedyną skuteczną metodą leczenia jest dieta bezglutenowa.

Celiakia – co to jest?

Celiakia, nazywana inaczej chorobą trzewną, jest enteropatia, czyli choroba zapalna jelita cienkiego na tle autoimmunizacj. Charakteryzuje się zaburzeniami trawienia oraz zmniejszonym wchłanianiem jelitowym. Trwa przez całe życie. Jest uwarunkowana genetycznie, występuje u nosicieli haplotypów HLA DQ2 i DQ8. W wyniku spożywania glutenu u osób z celiakią produkowane są przeciwciała, które uruchamiają autoimmunologiczną reakcję zapalną prowadzącą do zaniku kosmków jelitowych. Towarzyszy mu wzrost liczby limfocytów śródnabłonkowych oraz przerost krypt.

Celiakia – diagnostyka

Nie ma jednego badania diagnostycznego, na podstawie którego można jednoznacznie wykluczyć lub potwierdzić rozpoznanie celiakii. Diagnostyka jest miarodajna tylko wtedy, gdy była poprzedzona dostatecznie długim spożywaniem glutenu dlatego nie wykonuje się badań u osób stosujących dietę bezglutenową. Pierwszy etap diagnostyki celiakii to analiza objawów klinicznych. Ważnym elementem diagnostycznym jest biopsja jelita cienkiego oraz badania genetyczne. Potwierdzeniem choroby może być także badanie makroskopowe podczas endoskopii. Pomocne są również badania laboratoryjne -  testy serologiczne służące wykryciu charakterystycznych dla celiakii przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej i przeciwko endomysium.  

U dorosłych badaniem niezbędnym do rozpoznania choroby trzewnej jest badanie histopatologiczne wycinków pobranych z dwunastnicy podczas gastroskopii i nie może być zastąpione przez badania serologiczne. Według obowiązujących wytycznych do pewnego rozpoznania celiakii konieczne jest stwierdzenie zaniku kosmków jelitowych.

Celiakia – przyczyny

Celiakia jest chorobą wywołaną nieprawidłową reakcją immunologiczną na zawartą w zbożach mieszaninę białek - gluten. Występuje w pszenicy – gliadyna, jęczmieniu – hordenina i życie – sekalina. Nadal kwestią dyskusyjną pozostaje oddziaływanie aweniny, czyli białka znajdującego się w owsie. W 2018 r. odkryto nowy czynnik rozwoju nietolerancji glutenu. Jest nim białko CFTR, którego mutacja wywołuje groźną chorobę - mukowiscydozę.

Celiakia – objawy

Najbardziej charakterystyczne objawy celiakii dotyczą przewodu pokarmowego i są nimi: biegunki, zaparcia, bóle brzucha, zmiany apetytu i chudnięcie. Obecnie coraz częściej obserwuje się występowanie postaci nietypowych, gdy główne dolegliwości to: zmiany skórne, anemia z niedoboru żelaza, osteoporoza, osteopenia, zaburzenia miesiączkowania i niepłodność, zaburzenia nastroju i depresja czy pogorszenie intelektu. Objawy choroby są różne u dzieci oraz osób dorosłych. W wieku dziecięcym symptomami, które daje celiakia są częste biegunki, wymioty, niedokrwistość, zaburzenia osobowości oraz opóźniony wzrost. Charakterystyczny jest również powiększony obwód brzucha i wychudzenie. Współwystępować mogą: choroba Duhringa czyli opryszczkowate zapalenie skóry zaostrzające się pod wpływem jodu, cukrzyca typu 1 i niedobór przeciwciał IgA. U chorych w wieku szkolnym może nastąpić opóźnienie dojrzewania płciowego, zaparcia, biegunki, afty w jamie ustnej, niedokrwistość, trudności w nauce i niski wzrost. W przypadku dorosłych pierwszym objawem mogącym sugerować celiakię jest zaburzony rytm wypróżnień. W miarę rozwoju choroby pojawiają się liczne tłuszczowe biegunki, wzdęcia, niedokrwistość, zmniejszanie masy ciała oraz osłabienie.

Celiakia – leczenie

Leczenie celiakii to przede wszystkim dieta bezglutenowa. Stosować należy ją przez całe życie. Zakłada ona całkowitą eliminację z diety glutenu. Ponadto konieczne jest uzupełnianie niedoborów składników odżywczych, składników mineralnych oraz witamin. Głównie są to witamina B12 oraz K i żelazo. W przypadku, gdy osoba chora nie reaguje dobrze na dietę bezglutenową wprowadza się leczenie farmakologiczne. Opiera się ono na stosowaniu glikokortykosteroidów. U niektórych osób pojawia się też konieczność zastosowania środków immunosupresyjnych. Podejmowane są także próby zastosowania bakteryjnego enzymu prolylendopeptydazy, który według niektórych autorów zmniejsza toksyczność glutenu. Najnowsze prace wskazują, że opracowany do leczenia mukowiscydozy lek (Iwakaftor), pełniący funkcję wzmacniacza genu CFTR chroni komórki nabłonka jelita cienkiego przed szkodliwym działaniem glutenu.

Celiakia – dieta

W celiakii stosuje się dietę bezglutenową, a więc dietę całkowicie pozbawioną glutenu. Aby spełnić ten warunek należy całkowicie wyeliminować pszenicę, żyto oraz jęczmień i produkty mogące je zawierać. Spożywanie nawet małych ilości glutenu może prowadzić do nawrotów choroby oraz powikłań. Ze względu na swoje właściwości gluten ma szerokie zastosowanie w produkcji żywności i poza swoimi oczywistymi źródłami w postaci pieczywa, płatków, kasz występować może w: panierkach, wędlinach, konserwach mięsnych, gotowych sosach, produktach mięsnych, słodyczach, mieszankach przypraw.

Zboża glutenowe zastąpić można przez: kukurydzę, ryż, sorgo, amarantus, proso, grykę i quinoę. Szczególnie wartymi wprowadzenia ze względu na wartość odżywczą są: kasza jaglana, gryczana i amarantus. Dobrze jest uwzględnić w jadłospisie suszone owoce, orzechy, nasiona słonecznika, ziarna sezamu oraz pestki dyni, nasiona roślin strączkowych. Ważne jest dostarczanie źródeł witaminy C. Zwiększa ona bowiem przyswajalność żelaza. Dieta bezglutenowa powinna charakteryzować się zawartością pełnowartościowego białka i być łatwo strawna. Dobrymi źródłami białka będą  jaja, chude mięsa, ryby oraz mleko i jego przetwory. Przy czym uwzględnić należy, że celiakia bardzo często charakteryzuje się nietolerancją laktozy i konieczne może być jej ograniczenie lub całkowite wykluczenie. Zwykle dobrze tolerowane są jogurty, sery żółte i kefiry. Ponad to ograniczyć należy w dicie tłuszcze. Posiłki powinny być urozmaicone, uzupełniające niedobory składników mineralnych i witamin, bogate w owoce i warzywa. Warto skonsultować swoje menu z dietetykiem, choćby poprzez e-wizytę.

 

Zródła:

1. Rybak A. Nowe wytyczne diagnostyczne celiakii wg Europejskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN). Stand Med Pediatr 2012; 9:179-184

2. Grzymisławski M., Stankowiak – Kulpa H., Włochal M. Celiakia – standardy diagnostyczne i terapeutyczne 2010 rok. Forum zaburzeń metabolicznych 2010: 1 (1): 12 – 21.

3. Jarocka – Cyrta E. Choroba trzewna. Patogeneza, diagnostyka serologiczna, nowe metody leczenia. Gastroenterologia praktyczna 2011, 5: 19-28.

4. Giezowska H., Giezowski D. Choroba trzewna – patogeneza, diagnostyka, leczenie i możliwości działań profilaktycznych. Problemy Higieny i Epidemiologii 2014; 95 (4): 823 – 826.

5. Ludvigsson J.F., Bai J.C., Biagi F. te al.  Authors of the BSG Coeliac Disease Guidelines Development Group: Diagnosis and management of adult coeliac disease: guidelines from the British Society of Gastroenterology. Gut, 2014; 63: 1210–1228

6. Villella V.R., Venerando A., Cozza G. et al. A pathogenic role for cystic fibrosis transmembrane conductance regulator in celiac disease The EMBO Journal 2019; 38 (6): 1-22