Tarczyca to niezwykle ważny dla funkcjonowania naszego organizmu gruczoł, znajdujący się na przedniej powierzchni szyi, kształtem przypominający motyla. Hormony tarczycy - tyroksyna i trijodotyronina - są odpowiedzialne za nasz metabolizm i procesy energetyczne oraz termoregulację ustroju. O tym jak sobie radzić z niedoczynnością tarczycy wyjaśnia specjalista endokrynologii dr n. med. Katarzyna Skórzewska.

W wyniku np. procesu autoimmunologicznego, operacji lub naświetlania, zdarza się, że produkcja hormonów tarczycowych jest niewystarczająca i rozwija się niedoczynność tarczycy. Problem ten dotyka szczególnie kobiety, zwłaszcza po 60. roku życia. Objawiać się to może m. in. sennością, zaburzeniami koncentracji, zmęczeniem, uczuciem zimna, przyrostem wagi, obrzękami, zaparciami, spowolnieniem pracy serca i dusznością oraz pogorszeniem nastroju psychicznego a nawet depresją. Występują też zaburzenia miesiączkowania i problemy z zajściem w ciążę oraz problemy estetyczne - wypadanie włosów, łamliwość paznokci, suchość skóry i jej szorstkość na łokciach i kolanach. 

Niedoczynność tarczycy jest czynnikiem ryzyka choroby niedokrwiennej serca zwłaszcza, gdy przebiega z nadciśnieniem. Może również doprowadzić do śpiączki.

Otyłość w niedoczynności tarczycy 

Tarczyca jest odpowiedzialna za około 30% spoczynkowej przemiany materii, dlatego przy niedoborze hormonów tarczycy dostarczana z pożywieniem energia jest magazynowana w postaci tkanki tłuszczowej, co prowadzi do nadwagi i otyłości. Problemy z utrzymaniem prawidłowej masy ciała mają z kolei wpływ na normalizację gospodarki hormonalnej.

Potoczne określenie “brzuch tarczycowy” związane jest z tym, że w niedoczynności tarczycy występuje otyłość brzuszna, tkanka tłuszczowa gromadzi się w okolicy nad- i podpępkowej. Powiększa się obwód talii i zmienia wskaźnik WHR (talia/biodra). Ma to związek z hiperlipidemią i insulinoopornością występującymi u osób w hipotyreozie. Dodatkowo, zaparcia i gazy w jelitach, których czynność jest spowolniała w związku z zaburzoną perystaltyką jelit, powodują wizualne powiększenie brzucha. Takie rozmieszczenie tkanki tłuszczowej znacząco wpływa na zaburzenia przemiany materii oraz ma związek z wystąpieniem m.in. cukrzycy, nadciśnienia tętniczego, zawału serca i nowotworów, przede wszystkim jelita grubego, trzonu macicy i piersi. 

Tyjemy także w innych miejscach: na udach, ramionach czy na twarzy. W przypadku niedoczynności tarczycy wzrost wagi spowodowany jest nie tylko nadmiarem tkanki tłuszczowej ale również zatrzymywaniem wody i obrzękami. 

Jak rozpoznaje się niedoczynność tarczycy?

Jeżeli na podstawie objawów podejrzewasz u siebie niedoczynność tarczycy to zgłoś się do lekarza endokrynologa, który zleci Ci wykonanie badań hormonalnych. Oznacza się we krwi poziom TSH – tyreotropiny, hormonu produkowanego w przednim płacie przysadki, regulującego wydzielania hormonów tarczycowych: tyroksyny (T4) i trijodotyroniny (T3). Podwyższone TSH wskazuje na niedoczynność tarczycy. Lekarz może zalecić również oznaczenie poziomu wolnych hormonów tarczycowych we krwi i przeciwciał przeciwtarczycowych (przeciwko peroksydazie tarczycowej – aTPO i antytyreoglubiulinowych – TGAb). Czasem konieczne może być również wykonanie USG tarczycy i biopsji cienkoigłowej gruczołu.

Jeśli lekarz rozpoznał u Ciebie niedoczynność tarczycy,pamiętaj o kilku podstawowych zasadach, dzięki którym szybciej wrócisz do formy.

Regularnie przyjmuj zalecone przez lekarza leki

Lekarz endokrynolog zalecił Ci stosowanie syntetycznej l-tyroksyny? Prawdopodobnie będziesz stosować te preparaty do końca życia, w dawce zmieniającej się w zależności od zapotrzebowania ustroju. Pamiętaj, żeby zalecony lek przyjmować systematycznie, codziennie rano – najlepiej od razu po przebudzeniu, popijając tabletkę szklanką wody. Przez co najmniej 30 minut (a najlepiej godzinę) nic nie jedz, nie pij innych napojów, nie przyjmuj doustnie żadnych innych leków! Zwłaszcza kawa z mlekiem może zaburzać wchłanianie l-tyroksyny.

Stosowane stale leki możesz przyjąć dopiero po tym czasie, wtedy też koniecznie zjedz śniadanie. W  przypadku niedoczynności tarczycy regularne odżywianie jest szczególnie ważne a głodzenie sprzyja rozwojowi otyłości i zaburzeń metabolicznych. Zbyt duże restrykcje kaloryczne mogą spowodować wzrost stężenia TSH oraz zmniejszyć tempo metabolizmu. Zmniejszenie ilości spożywanych kalorii ma również wpływ na aktywność dejodynazy w wątrobie – enzymu przekształcającego T4 do bardziej aktywnego hormonu T3 - co prowadzi do zmniejszenia stężenia trójjodotyroniny w surowicy krwi. 

Jeżeli przyjmujesz preparaty witaminowe zawierające żelazo, wapń lub leki zobojętniające w chorobach przewodu pokarmowego to powiedz o tym lekarzowi, który zaleci Ci odpowiedni sposób przyjmowania tych preparatów. Jeżeli połkniesz żelazo lub wapń wcześniej niż 4-5 godzin od wzięcia l-tyroksyny to hormon ten nie wchłonie się z do krwi i leczenie nie będzie skuteczne.

Ciąża i karmienie piersią

W ciąży zwiększa się zapotrzebowanie na jod i hormony tarczycy, dlatego Twój lekarz może zdecydować o zwiększeniu dawki l-tyroksyny. Skontaktuj się z lekarzem endokrynologiem jeśli wynik testu ciążowego będzie dodatni. Przez całą ciążę i okres karmienia zaleca się również przyjmować suplementację jodu w dawce 150-200 µg dziennie oraz 2000 j.U. witaminy D3.

Mikroelementy i witaminy

Do powstawania hormonów tarczycy potrzebne są: żelazo, jod i selen. Wśród składników, których niedobór również może sprzyjać pogorszeniu funkcji tarczycy, wymienia się również cynk witaminy A, E i D oraz witaminy z grupy B (B2 i B3). Pamiętaj również o suplementacji witaminy D, szczególnie w okresie jesienno-zimowym. Witamina D u osób z niedoczynnością tarczycy o podłożu autoimmunologicznym pełni rolę immunomodulatora, poprawiając przebieg choroby.

Jod

Jod jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania tarczycy i produkcji tyroksyny i trijodotyroniny. Nadmiar jodu może jednak hamować syntezę hormonów tarczycy (efekt Wolffa-Chaikoffa) a w przypadku chorób autoimmunologicznych przyspieszyć rozwój niedoczynności tarczycy. Jeśli rozpoznano u Ciebie autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (choroba Hashimoto) to ostrożnie stosuj sól jodowaną, nie przesadzaj również ze spożyciem alg, ryb morskich i owoców morza. W Polsce od 1997 r. wprowadzono obowiązkowe jodowanie soli co zapewnia przy zwykłej diecie, spożycie dzienne około 150 µg tego pierwiastka. Najlepszym źródłem jodu są ryby i skorupiaki morskie (makrela, małże, dorsz, ostrygi) oraz produkty mleczne (mleko krowie, jogurt, sery).

Żelazo

Żelazo jest niezbędne do syntezy peroksydazy, enzymu biorącego udział w procesie utleniania jodu podczas produkcji hormonów tarczycowych. Niedobór żelaza powoduje powiększenie tarczycy, zmniejszenie syntezy hormonów tarczycy, zwiększenie wydzielania TSH oraz przyczynia się do rozwoju niedoczynności gruczołu tarczowego. Głównym źródłem żelaza w diecie są produkty zbożowe i mięso oraz jego przetwory (nasiona lnu, pestki dyni, otręby pszenne, wątróbka kurczaka, soja, mak, żółtko jaja, fasola, soczewica itd.)

Selen 

Selen to pierwiastek niezbędny do syntezy hormonów tarczycy; wchodzi w skład dejodynazy - enzymu  uczestniczącego w przemianach tyroksyny (T4) w T3 czyli formę aktywną hormonu. Wchodzi również w skład peroksydazy glutationowej, która ma właściwości antyoksydacyjne i chroni tarczycę przed oksydatywnym uszkodzeniem. Długotrwały niedobór selenu może być przyczyną złej przyswajalności jodu, co nasila rozwój objawów niedoczynności tarczycy. Średnie spożycie selenu u osób zdrowych określono na poziomie 45 µg natomiast w autoimmunologicznym zapaleniu tarczycy zaleca się suplementację 200 µg dziennie. Dawki selenu rzędu 900 µg mogą dawać objawy zatrucia,. Wśród produktów bogatych w selen wymienia się skorupiaki, ryby (dorsz, halibut, makrela, łosoś, śledź), rośliny nasion strączkowych, czosnek, grzyby oraz orzechy brazylijskie.

Cynk

Cynk to składnik białek receptorowych trijodotyroniny, a jego niedobór wpływa na upośledzenie wiązania tego hormonu. Konsekwencją niedoboru cynku w organizmie jest zmniejszenie stężenia T4 i T3, a co za tym idzie – rozwój objawów niedoczynności tarczycy. Głównym źródłem cynku są zarodki pszenne, nasiona lnu, pestki dyni oraz produkty zbożowe (pieczywo pełnoziarniste, kasza gryczana i jaglana), mięso oraz jego przetwory.

Dieta

Przy niedoczynności tarczycy dieta powinna być dostosowana do preferencji żywieniowych pacjenta, jego potrzeb, przebiegu choroby i schorzeń współistniejących - prawidłowo zbilansowana, pełnowartościowa, oparta na zasadach racjonalnego żywienia. Nie są rekomendowane diety bardzo niskokaloryczne, a zalecenia żywieniowe powinny być dostosowane do indywidualnych potrzeb pacjenta, masy ciała i aktywności fizycznej. 

Podstawą diety jest zwiększenie dziennej podaży białka do 80-100 g, zarówno białka roślinnego jak i  zwięrzęcego (mięso, ryby, jaja) bowiem znajdujący się w białku aminokwas tyrozyna jest niezbędna do tworzenia hormonów tarczycy. Istotne jest także spożycie węglowodanów o małym indeksie glikemicznym oraz wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (WNKT), zwłaszcza z grupy n-3, które wpływają na czynność układu immunologicznego. Rekomendowane są oleje roślinne, ryby, awokado, orzechy, pestki i nasiona. Bardzo ważna jest również odpowiednia podaż błonnika pokarmowego min. 2 g/d

W uzasadnionych przypadkach (celiakia, potwierdzona nietolerancja glutenu lub laktozy) powinny być stosowane diety eliminacyjne. U pacjentów z celiakią jest zwiększone zapotrzebowanie na tyroksynę dlatego dawki stosowanej w leczeniu l-tyroksyny zazwyczaj są większe niż u osób zdrowych.

Pamiętać trzeba też o zagrożeniach diety bezglutenowej: niedoborze wapnia, magnezu, witamin z grupy B, błonnika pokarmowego oraz wyższym indeksie glikemicznym produktów bezglutenowych

Zaleca się unkania surowych warzyw, które zwiększają wydalanie jodu z moczem: brukselki, rzepy, kalarepy,  brukwi, rzodkiewek, kapusty. Zawierają one substancje wolotwórcze (goitrogeny), które mogą też ograniczać przyswajanie jodu z pożywienia. Gotowanie zmniejsza zawartość tych niekorzystnych substancji o ponad 30%. 

Soja – u osób z niedoczynnością tarczycy białko sojowe obniża istotnie wchłanianie l-tyroksyny i powoduje konieczność zwiększenia dawki leku natomiast izoflawony sojowe, stosowane jako alternatywa dla terapii hormonalnej menopauzy, nie wpływają na funkcję tarczycy u kobiet po menopauzie.

Wysokie stężenie ekstraktu z zielonej herbaty może hamować funkcję tarczycy. Ten niekorzystny efekt związany jest z działaniem katechin i flawonoidów. W badaniach na szczurach po podaniu ekstraktu z zielonej herbaty zaobserwowano obniżenie stężenia T3 i T4 oraz wzrost TSH we krwi

Aktywność fizyczna

Ważną rolę w niedoczynności tarczycy spełnia aktywność fizyczna. Poranny wysiłek aerobowy (tj. marsz, bieganie, pływanie) przyspiesza metabolizm. Przynajmniej 3 razy w tygodniu przez 30-45 minut podejmuj nieobciążającą siłowo aktywność fizyczną tj. spacery, wodny aerobik, stretching,  joga, tai-chi, pilates. Zauważysz szybko polepszenie nastroju, wzrost energii, poprawę metabolizmu i lepszą kontrolę wagi.

Regularny sen

Problemy ze snem występujące u osób z niedoczynnością tarczycy to przede wszystkim nadmierna senność i uczucie niewyspania. Zadbaj o zdrowy, regularny sen i jego dobrą jakość. Śpij co najmniej 7-8 godzin dziennie, kładź się spać i wstawaj o tej samej porze – również w dni wolne od pracy. 

Bardzo istotne jest również zaprzestanie palenia papierosów i unikanie stresu.

 

dr n. med. Katarzyna Skórzewska zajmuje się leczeniem współistniejących u kobiet zaburzeń hormonalnych innych gruczołów wydzielania wewnętrznego i endokrynologią ginekologiczną.