Atopowe zapalenie skóry to przewlekła i nawrotowa choroba zapalna skóry. Może współistnieć z innymi chorobami atopowymi. Jest konsekwencją złożonych interakcji genetyczno – epigenetyczno – środowiskowo – immunologicznych z nakładającym się defektem bariery naskórkowej. Znacząco obniża jakość życia chorego i jego rodziny. Dlatego ważna jest jej profilaktyka, jak również leczenie od najwcześniejszych stadiów choroby. 

Atopowe zapalenie skóry – co to jest?

Zgodnie z definicją atopowe zapalenie skóry ( AZS) jest przewlekłą i nawrotową zapalną chorobą skóry, która rozpoczyna się przeważnie we wczesnym dzieciństwie. 

Atopowe zapalenie skóry – przyczyny

Atopowe zapalenie skóry jest chorobą w przebiegu której rolę odgrywają czynniki immunologiczne oraz niealergiczne. Dziedziczeniu podlega wyłącznie predyspozycja do wystąpienia atopii, która modyfikowana jest przez czynniki środowiskowe. Atopowe zapalenie skóry uwarunkowane jest nieprawidłową reakcją układu odpornościowego. 

Atopowe zapalenie skóry – objawy

Charakterystycznym symptomem dla atopowego zapalenia skóry występującym u każdego chorego jest świąd, suchość skóry oraz przewlekły przebieg.  Pozostałe objawy zależnie są od wieku. U małych dzieci najwcześniej pojawia się suchość oraz szorstkość skóry, następnie zmiany rumieniowo – złuszczające w okolicy twarzy, które stopniowo rozszerzają się na szyję oraz tułów. Między 1 a 2 rokiem życia zmiany skórne dotyczą najczęściej zgięć stawowych (głównie łokciowych, podkolanowych, nadgarstkowych, skokowych i fałdu szyjnego). Ponadto atopowe zapalenie skóry od okresu niemowlęcego do 2 roku życia charakteryzuje się: ostrym stanem zapalnym, zmianami grudkowo – wysiękowymi obficie sączącymi i łatwo ulegającymi wtórnemu nadkażeniu. 

U starszych dzieci do 12 roku życia atopowe zapalenie skóry manifestuje się: suchą skórą, zmianami rumieniowo – grudkowymi typu wyprysku, które przechodzą stopniowo w wykwity z lichenizacją (pogrubienie i szorstkość skóry), zmiany są dobrze odgraniczone o charakterze pieniążkowatym. Wyróżnić można w tym okresie formę ograniczoną – zmiany zlokalizowane są w dołach podkolanowych, łokciowych, na  twarzy i odsiebnych częściach kończyn, oraz formę uogólnioną – zmiany mogą występować we wszystkich okolicach ciała. W przypadku młodzieży i osób dorosłych powstają nacieki zapalne ze znaczną lichenizacją, zmiany przewlekłe są nieostro odgraniczone z przewagą lichenizacji, mogą być też rozsiane i zlokalizowane we wszystkich okolicach ciała, a u osób do 30 – 40 roku życia przede wszystkim w zgięciach stawowych. 

Atopowe zapalenie skóry – czynniki nasilające chorobę

Do czynników mogących nasilać atopowe zapalenie skóry należą: alergeny, defekt bariery naskórkowej, stres, zanieczyszczenie środowiska, czynniki klimatyczne, gospodarka hormonalna, papierosy, czynniki drażniące oraz mikroorganizmy. U niemowląt i małych dzieci atopowe zapalenie skóry najczęściej wiąże się z alergią na białka mleka krowiego i jaja kurzego, natomiast u dzieci starszych, młodzieży i dorosłych z uczuleniem na alergeny zwierzęce i powietrznopochodne.  

Atopowe zapalenie skóry – leczenie

Podstawę leczenia stanowi połączenie codziennej terapii emolientowej oraz właściwej pielęgnacji skóry z leczeniem przeciwzapalnym, a także unikanie kontaktu z prowokującymi alergenami i czynnikami drażniącymi. Prawidłowa pielęgnacja skóry jest niezwykle istotnym elementem terapii, ponieważ defekt bariery naskórkowej jest ważnym czynnikiem odpowiedzialnym za wywoływanie, zaostrzanie i podtrzymywanie zmian wypryskowych. Dlatego też nieodłącznym elementem leczenia jest stosowanie preparatów pomagających odtworzyć naturalną barierę skóry. Są to emolienty, czyli preparaty nawilżające i natłuszczające, które należy nakładać na skórę od 3 do 4 razy dziennie w celu redukcji świądu, nawilżenia skóry, ochrony przed nadkażeniem i zredukowania dawki glikokortykosteroidów miejscowych. Warto pamiętać, że zbyt częste i długie kąpiele z użyciem detergentów mogą prowadzić do nadmiernego wysuszenia skóry i podrażnień. Środki myjące, szampony i wszelkie inne kosmetyki powinny charakteryzować się niskim pH ( zbliżonym do 5,5), możliwie najniższą zawartością barwników, środków zapachowych, konserwantów oraz innych dodatków.

U dzieci między 6. miesiącem życia a 10. rokiem życia w leczeniu ciężkiej postaci atopowego zapalenia skóry stosuje się mokre opatrunki, składające się z dwóch warstw: mokrej i suchej. Postać średnio nasilona atopowego zapalenia skóry jest wskazaniem do zastosowania glikokortykosteroidów miejscowych, które są elementem miejscowej terapii przeciwzapalnej. W wielu przypadkach stosuje się leki przeciwhistaminowe. Leczenie może się również odbywać przy wykorzystaniu stosowanych miejscowo leków immunomodelujących. Przy nadkażeniu bakteryjnym konieczna jest terapia przeciwinfekcyjna. W przypadku braku skuteczności leczenia miejscowego podejmowane jest leczenie systemowe oraz fototerapia. U pacjentów z udokumentowaną IgE – zależną alergią na alergeny powietrznopochodne wykorzystuje się immunoterapię swoistą. Ponadto możliwe jest też zastosowanie leczenia biologicznego za pomocą przeciwciał i antagonistów TNF – g.  W przypadku potwierdzenia alergii na składniki żywności niezbędne jest wprowadzenie odpowiedniej diety. Badania wskazują również na korzystny wpływ probiotyków na przebieg atopowego zapalenia skóry. 

Atopowe zapalenie skóry – profilaktyka

Profilaktykę w zakresie atopowego zapalenia skóry podzielić można na pierwotną oraz wtórną.Pierwsza-podejmowana jest w sytuacji stwierdzenia w wywiadzie obciążenia atopią przy braku objawów klinicznych i obejmuje: 

  • karmienie piersią minimum 4 do 6 miesięcy,

  • zakaz palenia tytoniu w ciąży,

  • ograniczenie ekspozycji na silne alergeny powietrznopochodne,

  • stosowanie probiotyków, które zapobiegają zakażeniom przewodu pokarmowego, utrzymują prawidłową florę bakteryjną, regulują motorykę, prawidłowo stymulują odpowiedź immunologiczną, ułatwiają produkcję IgA, działają prewencyjnie przeciwko chorobom alergicznym, produkują kwasy organiczne, obniżają pH treści pokarmowej, hamują rozwój bakterii chorobotwórczych o tworzą ścisłą pokrywę kosmków jelitowych. 


Profilaktyka wtórna powinna zostać wprowadzona w przypadku zaobserwowania pierwszych objawów klinicznych atopowego zapalenia skóry. Należy wówczas: wprowadzić właściwą pielęgnację skóry, wyeliminować uczulające alergeny lub ograniczyć ekspozycję na nie i unikać czynników drażniących. W ramach unikania czynników drażniących zaleca się: unikanie ubrań wełnianych oraz szorstkich, pranie odzieży (również przed pierwszym użyciem) w odpowiednich środkach oraz obfite płukanie, zrezygnowanie z mydła na rzecz preparatów przeznaczonych do skóry atopowej, mycie ciała wodą o temperaturze ciała, wprowadzenie delikatnego osuszania skóry ręcznikiem, dbać o odpowiednią temperaturę i wilgotność w pomieszczeniach mieszkalnych, usunąć dywany, firany oraz tapicerowane meble, które gromadzą kurz, unikać sytuacji stresogennych, podejmować natychmiastową terapię infekcji grzybiczych, jak i bakteryjnych, a także eliminację konserwantów i wzmacniaczy smaku z pożywienia. 

Przeczytaj także: dieta przy atopowym zapaleniu skóry

 

Źródła:

  1. Millan M., Mijas J. Atopowe zapalenie skóry – patomechanizm, diagnostyka, postępowanie lecznicze, diagnostyka. Nowa Pediatr 2017; 21 (4): 114 – 122. 

  2. Nowicki R. et al. Atopowe zapalenie skóry – aktualne wytyczne terapeutyczne. Stanowisko ekspertów Sekcji Dermatologicznej Polskiego Towarzystwa Alergologicznego i Sekcji Alergologicznej polskiego Towarzystwa Dermatologicznego. Alergologia Polska 2016; 3: 18 – 28.

  3. Nowicki R. J. et al. Atopowe zapalenie skóry. Interdyscyplinarne rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego, Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej. Część I. Profilaktyka, leczenie miejscowe i fototerapia. Przegl Dermatol 2019; 106: 354 – 371.

  4. Nowicki R. J. et al. Atopowe zapalenie skóry. Interdyscyplinarne rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego, Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej. Część II. Leczenie ogólne oraz nowe metody terapeutyczne. Przegl Dermatol 2019; 106: 475 – 485. 

  5. Nowicki R. J. Najnowsze wytyczne diagnostyczno – terapeutyczne AZS. Konieczna zmiana dotychczasowego podejścia do leczenia. Lek w Polsce 2020; 30 (2): 6 – 8.