Czym jest katarakta? Objawy, przyczyny i leczenie choroby oczu

Katarakta, znana szerzej jako zaćma, jest jednym z najpowszechniejszych schorzeń okulistycznych na świecie i stanowi częstą przyczynę pogorszenia wzroku u osób po 60. roku życia. Choroba polega na stopniowym mętnieniu soczewki – przezroczystej struktury znajdującej się wewnątrz oka, odpowiedzialnej za precyzyjne skupienie światła. W momencie, gdy soczewka traci swoją klarowność, światło nie może swobodnie przenikać do siatkówki, co prowadzi do rozmycia obrazu, trudności w ocenie kontrastów, a z czasem poważnego ograniczenia ostrości widzenia.

Czy katarakta dotyczy tylko osób starszych?

Choć katarakta najczęściej kojarzona jest ze starzeniem się organizmu, może pojawić się również u osób młodszych, po urazach, w przebiegu chorób ogólnoustrojowych, a nawet u noworodków. Schorzenie rozwija się powoli, często niepostrzeżenie, dlatego wielu pacjentów zgłasza się do okulisty dopiero wtedy, gdy objawy znacząco obniżają komfort codziennego funkcjonowania. Współczesna medycyna oferuje jednak skuteczne metody leczenia, dzięki którym możliwe jest całkowite przywrócenie ostrości wzroku.

Zaćma – przyczyny i czynniki wpływające na rozwój katarakty

Główną przyczyną rozwijającej się katarakty jest proces starzenia, podczas którego białka tworzące soczewkę stopniowo ulegają degradacji i zmianom strukturalnym. W efekcie soczewka:

• zmienia się pod względem budowy – jej białka denaturują i zbijają się w większe skupiska, co prowadzi do rozpraszania światła,
• zaczyna gromadzić naturalne barwniki, co powoduje jej żółknięcie,
• traci elastyczność, w wyniku czego twardnieje i gorzej akomoduje,
• zwiększa swoją gęstość, co ogranicza jej przepuszczalność dla światła.

Na rozwój tego schorzenia wpływa również szereg innych czynników, które zaburzają procesy metaboliczne zachodzące w soczewce. Do najważniejszych zalicza się:

• predyspozycje genetyczne – większe ryzyko zaćmy dotyczy osób, u których występowały już przypadki tej choroby w rodzinie,
• choroby przewlekłe – zwłaszcza cukrzyca, ponieważ podwyższony poziom cukru we krwi przyspiesza zmiany w strukturze soczewki oraz proces jej mętnienia,
• urazy oka i wcześniejsze zabiegi okulistyczne – zaćma może być następstwem uderzenia, skaleczenia czy przebicia gałki ocznej, a także przeprowadzonych wcześniej operacji okulistycznych,
• nadmierną ekspozycję na promieniowanie UV – długotrwała ekspozycja na promieniowanie UV może uszkadzać soczewkę oka,
• stałe stosowanie niektórych leków, m.in. glikokortykosteroidów czy preparatów stosowanych w terapii schorzeń immunologicznych lub metabolicznych,
• palenie tytoniu i niezdrowy styl życia – toksyny, dieta uboga w antyoksydanty, przewlekły stres oksydacyjny zwiększają ryzyko rozwoju zaćmy,
• czynniki wrodzone – zaćma u dzieci jest najczęściej związana ze złym stanem zdrowia matki w trakcie ciąży lub schorzeniem genetycznym

Jakie są rodzaje katarakty?

W praktyce klinicznej wyróżnia się dwie główne grupy zaćmy: wrodzoną oraz nabytą. Zaćma wrodzona występuje znacznie rzadziej i zwykle ma podłoże genetyczne. Może być też konsekwencją zaburzeń, które pojawiły się w trakcie ciąży, np. ciężkich infekcji wirusowych, takich jak różyczka, chorób metabolicznych, w tym cukrzycy ciążowej, lub stanów niedożywienia, które mogą zakłócać prawidłowy rozwój soczewki u dziecka.

Znacznie częściej diagnozowana jest zaćma nabyta, rozwijająca się w ciągu życia pod wpływem czynników środowiskowych, ogólnoustrojowych lub związanych z naturalnym starzeniem. Do najważniejszych jej odmian należą zaćma starcza, metaboliczna, toksyczna i urazowa.

• Zaćma starcza – najpowszechniejsza postać, związana z wiekiem oraz stopniową degeneracją struktur soczewki. Proces ten zwykle przyspiesza po 60. roku życia, choć u niektórych osób może rozpocząć się wcześniej.
• Zaćma metaboliczna – powstaje na skutek schorzeń metabolicznych, przede wszystkim cukrzycy. Podwyższony poziom glukozy wpływa na zaburzenia biochemiczne w soczewce, co z czasem prowadzi do jej zmętnienia.
• Zaćma toksyczna – może rozwinąć się nagle, nawet w przeciągu kilku dni. Jest wynikiem działania substancji toksycznych mających kontakt z okiem lub oddziałujących na cały organizm. Do tej grupy zalicza się również tzw. zaćmę polekową, będącą powikłaniem długotrwałego stosowania niektórych leków, w tym preparatów sterydowych.
• Zaćma urazowa – pojawia się po uszkodzeniu mechanicznym oka, na przykład w wyniku uderzenia, przecięcia lub perforacji, które narusza integralność soczewki i przyspiesza jej mętnienie.

W okulistyce stosuje się także inny podział, oparty na lokalizacji zmian w obrębie soczewki. Zgodnie z nim wyróżnia się:

• zaćmę jądrową – obejmującą centralną część soczewki,
• zaćmę korową – rozwijającą się na obwodzie soczewki,
• zaćmę podtorebkową – zajmującą peryferyjną część soczewki, tuż pod torebką, co zwykle powoduje znaczne pogorszenie widzenia przy jasnym świetle.

Objawy zaćmy – jakie symptomy katarakty można zauważyć na co dzień?

Objawy katarakty, choć rozwijają się stopniowo, są dość charakterystyczne i powinny skłonić nas do kontroli okulistycznej. Najczęściej obejmują one:

• niewyraźne lub „zamglone” widzenie,
• problemy z wyraźnym widzeniem po zmroku,
• zwiększoną wrażliwość na światło,
• trudności z prowadzeniem samochodu, zwłaszcza nocą,
• częsta konieczność wymiany okularów,
• efekt podwójnego widzenia w jednym oku,
• zanik intensywności barw i wrażenie ich „żółknięcia”.

Symptomy te nie pojawiają się jednocześnie – zwykle narastają powoli, co sprawia, że pacjenci często zwlekają z wizytą u specjalisty i zgłaszają się do niego wtedy, gdy choroba jest już w zaawansowanym stadium. 

Jak diagnozuje się kataraktę? Nowoczesne badania soczewki

1. Rozpoznanie zaćmy opiera się przede wszystkim na dokładnym obejrzeniu oka i ocenie przejrzystości soczewki. Podstawowym narzędziem, z którego korzystają okuliści, jest lampa szczelinowa – mikroskop wyposażony w wąski snop światła, pozwalający zajrzeć w głąb oka i ocenić jego struktury z dużą precyzją. Podczas takiego badania pacjent wygodnie siada przed urządzeniem i opiera głowę na podpórce, a lekarz, kierując światło na oko, może dokładnie zobaczyć m.in. rogówkę, tęczówkę oraz samą soczewkę. Badanie jest całkowicie bezbolesne i trwa zaledwie kilka minut. Dzięki lampie szczelinowej specjalista jest w stanie ocenić, czy soczewka zachowała przejrzystość, gdzie znajdują się ewentualne zmętnienia i jak bardzo są zaawansowane. Jednocześnie może przyjrzeć się innym strukturom oka, aby sprawdzić, czy nie współistnieją choroby, które mogą wpływać na widzenie lub wymagać dalszego leczenia.
2. Aby postawić pełne i precyzyjne rozpoznanie, zwykle wykonuje się również dodatkowe badania. Należą do nich pomiary ostrości wzroku, zarówno do bliży, jak i do dali, pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego. Ocenia się także stan siatkówki, nerwu wzrokowego i tylnej części oka, często z wykorzystaniem nowoczesnych, nieinwazyjnych technik obrazowania, takich jak OCT, które umożliwia obejrzenie najdrobniejszych elementów budowy siatkówki.
3. Ważnym elementem diagnostyki, a zarazem przygotowania do operacji, jest biometria oka, czyli pomiar jego długości i krzywizny rogówki. To właśnie te dane pozwalają dobrać soczewkę wewnątrzgałkową o odpowiedniej mocy, tak aby po operacji zapewnić jak najlepszą jakość widzenia. Często wykonuje się także topografię rogówki, która pomaga dokładnie ocenić jej kształt i ewentualne nieregularności.

Leczenie katarakty – farmakologiczne czy chirurgiczne?

Obecnie medycyna nie dysponuje takimi środkami farmakologicznymi, które byłyby w stanie skutecznie wyleczyć zaćmę. Jedyną taką możliwość stwarza zabieg chirurgiczny, podczas którego usuwa się zmętniałą soczewkę i zastępuje ją przejrzystą, sztuczną soczewką wewnątrzgałkową.

Moment podjęcia decyzji o operacji ustalany jest wspólnie przez pacjenta i okulistę. Współczesne standardy wskazują, że zabieg warto wykonać wtedy, gdy pogorszenie widzenia zaczyna wpływać na codzienne funkcjonowanie, np. utrudnia czytanie, prowadzenie samochodu czy pracę zawodową. 

Zbyt długie zwlekanie z operacją może działać na niekorzyść pacjenta. Twarda, bardzo zmętniała soczewka jest trudniejsza do usunięcia, co może wydłużyć proces gojenia i zwiększyć ryzyko wystąpienia powikłań. Dlatego obecnie zaleca się operowanie zaćmy na wcześniejszym etapie, kiedy zabieg jest bezpieczniejszy, a efekty bardziej przewidywalne.

Na czym polega operacja katarakty?

Nowoczesna chirurgia zaćmy opiera się głównie na technice fakoemulsyfikacji. Polega ona na:

1. wykonaniu mikroskopijnych nacięć w rogówce,
2. rozbiciu zmętniałej soczewki ultradźwiękami,
3. usunięciu jej fragmentów,
4. wprowadzeniu i stabilnym osadzeniu sztucznej soczewki.
5. Zabieg trwa zwykle kilkanaście minut, jest wykonywany w znieczuleniu miejscowym i nie wymaga hospitalizacji. Poprawa widzenia jest odczuwalna bardzo szybko, często nawet już następnego dnia. 

Rodzaje soczewek wewnątrzgałkowych

Aby operacja katarakty przyniosła możliwie najlepszy efekt, kluczowy jest odpowiednio dobrany implant soczewki. Współczesna okulistyka oferuje kilka typów soczewek, które dopasowuje się do stylu życia, potrzeb wzrokowych i ewentualnych wad refrakcji pacjenta.

• Soczewki jednoogniskowe – zapewniają ostre widzenie na jedną wybraną odległość (najczęściej do dali). Do czytania i pracy z bliska potrzebne są dodatkowe okulary.
• Soczewki wieloogniskowe – umożliwiają dobre widzenie na wszystkie dystanse: z bliska, na odległości pośrednie oraz w dal, zmniejszając zależność od okularów. 
• Soczewki EDoF (o wydłużonej ogniskowej) – gwarantują bardzo dobre widzenie w dal i na odległości pośrednie oraz komfortową ostrość w tzw. bliży funkcjonalnej. Ograniczają występowanie zjawisk świetlnych, takich jak halo czy olśnienia, mogących pojawiać się przy zastosowaniu soczewek wieloogniskowych.
• Soczewki toryczne – występują jako odmiany trzech wyżej opisanych typów. Przeznaczone są dla osób z astygmatyzmem. Pozwalają skorygować nieregularną krzywiznę rogówki. 
• Soczewki z filtrem światła niebieskiego – uwarunkowane właściwością użytego materiału, z którego wykonano implant. Występują jako odmiana wszystkich wcześniej wymienionych typów soczewek. Dodatkowo chronią siatkówkę przed nadmiarem wysokoenergetycznego światła o krótkiej długości fal.

Jak wygląda rekonwalescencja po leczeniu zaćmy?

Rekonwalescencja po zabiegu przebiega szybko i nie jest uciążliwa dla pacjenta. Skupia się przede wszystkim na prawidłowej pielęgnacji oka, która przyspiesza proces gojenia. Przez pierwsze dni kluczowe jest:

• stosowanie kropli według zaleceń,
• unikanie pocierania i niepotrzebnego dotykania oka
• delikatna higiena okolicy oka i unikanie kontaktu z bieżącą wodą przez ok. 2 tygodnie
• zakładanie osłonki ochronnej na noc przez niespokojnie sypiające osoby
• obserwacja ewentualnych niepokojących objawów, takich jak ból czy nagłe pogorszenie widzenia.

Nowoczesne techniki operacyjne umożliwiają szybki powrót do zwykłych aktywności. Wkrótce po zabiegu można czytać, oglądać telewizję, pracować przy komputerze czy wykonywać lekkie prace domowe. Przez około dwa tygodnie należy natomiast unikać dużego wysiłku, schylania się nisko, pływania, ekspozycji na kurz i makijażu oczu. Przez cztery tygodnie niewskazane są sporty kontaktowe, sauna oraz aktywności obciążające organizm. Większość pacjentów obserwuje wyraźną poprawę widzenia już po kilku dniach, choć pełna stabilizacja może potrwać od kilku tygodni do kilku miesięcy.