Latem często przebywamy na łonie natury, gdzie czekają na nas kleszcze. Ukąszenie przez tego pajęczaka może powodować groźne choroby. Jak postępować po ugryzieniu przez kleszcza?

Wakacje to okres, w którym jesteśmy szczególnie narażeni na ugryzienia kleszczy, czyli pajęczaków żyjących na krzewach i trawach do wysokości 1,5 m

Jeżeli już dojdzie do ugryzienia kleszcza, należy go jak najszybciej usunąć. Ryzyko zarażenia się jedną z chorób odkleszczowych (borelioza, odkleszczowe zapalenie mózgu) rośnie z czasem wczepienia pasożyta w naszą skórę.

Jak usunąć kleszcza?

Jak wyciągnąć kleszcza z ciała? Pajęczaka usuwamy, nie stosując żadnych środków (smarowanie masłem, olejem czy lakierem do paznokci jest niedopuszczalne), gdyż może to spowodować wymioty kleszcza, wraz z którymi do krwi może się dostać więcej patogenów. W aptece można się zaopatrzyć w specjalny sprzęt lub uchwycić kleszcza blisko skóry za pomocą pęsety i wyciągnąć go, lekko obracając. Jeżeli mimo to w ciele pozostanie fragment pajęczaka, należy koniecznie udać się do lekarza.

Ugryzienie kleszcza – co dalej?

Kleszcz w skórze to bardzo poważna sprawa – po jego wyciągnięciu miejsce ukąszenia trzeba odkazić i obserwować w celu stwierdzenia, czy nie pojawiają się rumień wędrujący, a także inne objawy, takie jak gorączka i bóle głowy. Rumień po kleszczu może wystąpić nawet w ciągu miesiąca. W takim wypadku należy od razu zwrócić się do lekarza.

Ukąszenie kleszcza – zalecenia Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych

Zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami i zaleceniami Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych właściwym postępowaniem po ekspozycji na ukąszenie przez kleszcza jest:

  • usunięcie kleszcza w całości przy zachowaniu zasad antyseptyki,
  • obserwacja miejsca ukąszenia w kierunku pojawienia się rumienia wędrującego (erythema migrans – EM),
  • obserwacja pacjenta w kierunku pojawiania się innych objawów zakażenia Borrelia spp.),
  • obserwacja pacjenta w kierunku pojawiania się objawów zakażenia wirusowego (w kierunku odkleszczowego zapalenia mózgu).

Rozpoznanie boreliozy opiera się wyłącznie na obrazie klinicznym. W postaciach typowych badania immunoserologiczne w kierunku przeciwciał anty-Borrelia burgdorferi są zbędne. W postaciach nietypowych natomiast potwierdzenie laboratoryjne może być pomocne, ale dopiero po upływie co najmniej 2 tygodni od pojawienia się zmiany.

Rumień ujawnia się w miejscu ukłucia przez kleszcza zwykle po 1-3 tygodniach (a nawet do 3 miesięcy). Typowa zmiana początkowo ma formę plamy wyniesionej ponad poziom skóry i szybko się powiększa, wykazując centralne przejaśnienie. O pewnym rozpoznaniu można mówić, gdy zmiana w ciągu kilku dni przekroczy średnicę 5 cm (warto zaznaczyć granice długopisem i skontrolować po 1-2 dniach bez stosowania antybiotyku).

Ujawnienie się rumienia w czasie krótszym niż 2 dni po ukłuciu przez kleszcza oraz średnicy mniejszej od 5 cm przemawia przeciw rozpoznaniu i może być związane z wystąpieniem odczynu alergicznego lub toksyczno-zapalnego jako reakcji na ukąszenie.

Ugryzienie kleszcza – diagnostyka laboratoryjna

Rozpoznanie każdej postaci klinicznej boreliozy wymaga dwuetapowego protokołu diagnostycznego.  W pierwszym etapie należy wykazać obecność swoistych przeciwciał IgM lub IgG (w zależności od postaci klinicznej) metodą immunoenzymatyczną. W drugim etapie u chorych z wynikami dodatnimi lub wątpliwymi należy wykonać oznaczenia techniką Western-blot (tzw. test potwierdzenia – najlepiej z rozbiciem krążących kompleksów immunologicznych (kki/CIC). Przeciwciała klasy IgM mogą być wykrywane już w 2. tygodniu choroby, ale u większości chorych ich obecność ujawnia się kilka tygodni później.

U chorych w stadium wczesnym w przypadku dodatniego wyniku testu immunoenzymatycznego i ujemnego Western-blot należy rozważyć powtórzenie tego ostatniego badania po upływie 2-4 tygodni.

Ukąszenie kleszcza – leczenie

Decyzja o rozpoznaniu i leczeniu boreliozy powinna być podejmowana wyłącznie przez lekarza na podstawie obrazu klinicznego z uwzględnieniem wyników badań dodatkowych. Leczenie trwa przynajmniej 21 dni i opiera się na antybiotykoterapii.

Profilaktyka – ochrona ciała, szczepionka na kleszcze

Postawą zapobiegania boreliozie jest ochrona ciała przed kleszczami podczas przebywania w rejonach ich występowania, stosowanie repelentów oraz odpowiednio wczesne ich usuwanie mechaniczne.

Profilaktyka poekspozycyjna w formie jednorazowej dawki doksycykliny jest uzasadniona tylko w przypadku mnogiego pokłucia przez kleszcze podczas pobytu w rejonie endemicznym osoby dorosłej pochodzącej spoza tego terenu. Skuteczność tego typu profilaktyki u dzieci nie została dotychczas potwierdzona.

W Polsce odsetek kleszczy zarażonych Borrelia spp. jest niewielki (ok. 3-25%). Ryzyko zakażenia jest większe na terenach endemicznych (województwa warmińsko-mazurskie i podlaskie). Wyciągniętego ze skóry kleszcza nie bada się standardowo w kierunku nosicielstwa Borrelia spp., jednak takie badanie można przeprowadzić, jeżeli zachowamy pajęczaka i dostarczymy go do laboratorium w zamkniętym naczyniu.

Jak dotąd nie została opracowana szczepionka przeciw kleszczom – istnieje natomiast możliwość zaszczepienia się przeciw innym chorobom odkleszczowym, głównie zapaleniu mózgu.