Atetoza: sprawdź, jak rozpoznać to zaburzenie u swojego dziecka!

Zaburzenia neurologiczne to objawy związane z uszkodzeniem układu nerwowego, który jest odpowiedzialny za koordynowanie aktywności całego organizmu. Jednym z takich zaburzeń jest atetoza, której towarzyszy występowanie niekontrolowanych, mimowolnych ruchów kończyn obniżających jakość życia pacjenta. Czym jest atetoza, jakie towarzyszą jej objawy, czy dotyczy wyłącznie dzieci, jakie jest podłoże atetozy, na czym polega diagnostyka i czy można wyleczyć to zaburzenie – o tym w poniższym artykule.

Czym jest atetoza?

Atetoza jest zaburzeniem neurologicznym, dla którego typowe są nierytmiczne, powolne, skrętne ruchy w kończynach górnych, w rzadkich przypadkach w dolnych. Najczęściej obejmują one dystalne części kończyn, w tym palce dłoni i są nazywane ruchami atetocznymi. Powodują je nieskoordynowane naprzemienne skurcze mięśni antagonistycznych – zginaczy i prostowników. Powtarzające się skurcze mięśni mogą być bardzo bolesne, co bezsprzecznie obniża jakość życia osoby, której dotykają. Ruchy atetotyczne są ruchami mimowolnymi, co oznacza, że do skurczu mięśnia poprzecznie prążkowanego dochodzi bez udziału woli chorego. Przy atetozie można zaobserwować także nienaturalne skrętne ruchy i przymusowe ułożenie ciała. Atetoza jest zaburzeniem charakterystycznym dla dzieci, a na skutek uszkodzenia związanego z niedokrwieniem, urazem lub chorobą rozrostową może wystąpić także u dorosłych.
Ruchy atetotyczne mogą być objawem uszkodzenia struktur układu pozapiramidowego tzw. jąder podkorowych, do których należą jądro ogoniaste, gałka blada – położone wewnątrz mózgowia skupiska komórek nerwowych, które pełnią bardzo ważną rolę regulującą napięcie mięśni, postawę, kontrolę jakości ruchów.  Zaburzenia funkcjonowania układu pozapiramidowego doprowadzają do pojawiania się  mimowolnych i  nieskoordynowanych ruchów i może być  konsekwencją  urazu, niedokrwienia, niedotlenienia. Podłożem pojawienia się ruchów mimowolnych, w tym atetozy mogą być także procesy infekcyjne i zapalne, w tym także choroby autoimmunologiczne. Zatem atetoza i inne ruchy mimowolne nie są odrębną jednostką chorobową, a stanowią objaw związany z różnymi procesami chorobowymi.
Atetoza może towarzyszyć takim  schorzeniom, jak:

• udar mózgu – uszkodzenie związane z niedokrwieniem mózgu;
• mózgowe porażenie dziecięce – niepostępujące uszkodzenie układu nerwowego we wczesnym okresie życia prowadzące do zaburzeń ruchowych, poznawczych oraz opóźnienia rozwoju psychoruchowego dziecka;
• nowotwory ośrodkowego układu nerwowego prowadzące do zaburzeń motoryki na skutek naciekania i ucisku struktur mózgu;
• niedotlenienie noworodka;
• nasilona żółtaczka w okresie noworodkowym związana z nadmiarem toksycznej bilirubiny, która może uszkadzać jądra podkorowe;
• genetycznie uwarunkowane choroby neurodegeneracyjne,  związane z uszkodzeniem układu pozapiramidowego np. w przebiegu choroby Huntingtona czy choroby Wilsona;
• wrodzone błędy metabolizmu np. fenyloketonuria związane ze spichrzaniem się substancji toksycznych;
• infekcje ośrodkowego układu nerwowego.

Częste występowanie atetozy oraz innych zaburzeń ruchowych dotyczy dzieci z rozpoznaniem mózgowego porażenia dziecięcego, do którego prowadzą uszkodzenia mózgu we wczesnym etapie jego rozwoju np. te, związane z  infekcjami u matki  w okresie ciąży, w tym z cytomegalią lub różyczką wrodzoną, czy infekcjami układu nerwowego dziecka w pierwszych miesiącach życia – dla przykładu te, wywołane przez pneumokoki.
Historycznie często zaburzenia kontroli ruchów wiązano z  żółtaczką jąder podkorowych, która rozwijała się przed erą fototerapii  u noworodków z hiperbilirubinemią w przebiegu choroby hemolitycznej. W przeszłości była ona często następstwem konfliktu serologicznego, czyli szczególnej sytuacji, w której między matką a dzieckiem zachodzi niezgodność w grupie krwi – zwłaszcza układzie Rh.

Atetoza – objawy i diagnostyka

Do typowych objawów atetozy zalicza się wspomniane powolne, nienaturalne ruchy w obrębie kończyn górnych (palce), rzadziej kończyn dolnych, gałek ocznych, mięśni mimicznych twarzy i tułowia. Co istotne - mogą one pojawiać się one w jednej kończynie, ale także występować obustronnie. Jeśli chodzi o objawy atetozy dotykające  kończyn górnych, to do typowych zalicza się wykręcanie się większości palców  dłoni, ich rotowanie, zginanie, podczas gdy część z nich pozostaje w wyproście. Cechą charakterystyczną ruchów atetotycznych  jest brak możliwości ich powstrzymania. U każdego dotkniętego atetozą przebiegają one nieco inaczej, ale powtarzają się w sposób stereotypowy. Nasilenie tych ruchów następuje w momencie próby wykonania jakiejś czynności, ale także w sytuacjach napięcia emocjonalnego. W trakcie snu ruchy atetotyczne nie są obserwowane. Warto w tym miejscu dodać, że atetoza najczęściej nie jest jedynym objawem występującym u chorego. Często towarzyszą jej inne zaburzenia neurologiczne o charakterze zaburzeń ruchowych.
Atetoza u dzieci oraz u noworodków może wiązać się z problemami w pobieraniu pokarmu, co może prowadzić do niedożywienia oraz negatywnie wpływać na  rozwój psychomotoryczny dziecka.
Diagnostyka zaburzeń ruchowych polega na wykryciu przyczyny, która doprowadziła do uszkodzenia układu nerwowego. Niezbędna jest wizyta u lekarza specjalisty, którym w tym przypadku będzie neurolog. Zleci on wykonanie  badań laboratoryjnych z moczu lub  krwi, ale także tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. Badania neuroobrazowe  pozwolą na wykrycie patologii w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. W przypadku podejrzenia rzadkich chorób metabolicznych czy też chorób neurodegeneracyjnych lekarz zleci wykonanie  badań genetycznych.

Atetoza – leczenie i rehabilitacja

Leczenie atetozy jest trudne i uzależnione i od przyczyny zaburzenia. Wiele powodujących ją chorób to schorzenia, których możliwości leczenia przyczynowego nie są jednak jeszcze znane. Kluczowe może być leczenie farmakologiczne łagodzące objawy w tym  związane z zaburzeniami napięcia mięśniowego Najistotniejsza okazuje się długotrwała, odpowiednio prowadzona rehabilitacja usprawniająca ruchy, ale także zapobiegająca tworzeniu się przykurczów.  Podczas rehabilitacji przy atetozie podejmuje się stopniowe próby zwiększania zakresu sprawności pacjenta z atetozą.

Źródła:
Czyż E., Codzienność osoby z mózgowym porażeniem dziecięcym, Niepełnosprawność – zagadnienia, problemy, rozwiązania; 2017; (4)/25;
Gajewska E., Nowe definicje i skale funkcjonalne stosowane w mózgowym porażeniu dziecięcym, Neurologia Dziecięca; 2009; (18);
Nowotny J., Czupryna K., Domagalska M., Aktualne podejście do rehabilitacji dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym; Neurologia Dziecięca, 2009; (18);
Podemski R., Kompedendium neurologii, Wydawnictwo Via Medica; Gdańsk; 2011;
Schaffer D. R., Kipp K., Psychologia rozwoju. Od dziecka do dorosłości, Wydawnictwo Harmonia Universalis; Gdańsk; 2015.