Dolegliwości ze strony dróg moczowych mogą istotnie pogarszać jakość życia człowieka. Jedną z nich jest nokturia, będąca zaburzeniem występującym w fazie gromadzenia moczu i stanowiąca poważny problem terapeutyczny ze względu na duży wpływ na jakość snu, a tym samym przekładającym się na zdrowie fizyczne oraz psychiczne dotkniętych nią osób. Współczesna medycyna wyodrębnia czynniki zwiększające ryzyko występowania tej nadaktywności pęcherza moczowego, które pomagają w prawidłowej diagnostyce nokturii oraz jej leczeniu. Czym jest nokturia, jakie są objawy charakterystyczne dla tej przypadłości, jak ją leczyć i jakie mogą być skutki jej zaniedbania – o tym w poniższym artykule.

Nokturia – co to jest?

Nokturia zwana również nykturią, zgodnie z definicją Międzynarodowego Towarzystwa Kontynencji (ICS – ang. International Contience Society) jest dolegliwością, która zmusza człowieka do co najmniej dwukrotnego wybudzenia się w trakcie trwania nocy w celu oddania moczu. Zastrzega się przy tym, że mikcja, czyli oddawanie moczu jest poprzedzona snem, i że po niej człowiek ponownie zasypia. Za normę u zdrowych osób przyjmuje się maksymalnie jednorazowe wstawanie w ciągu nocy. Określenie częstotliwości oddawania moczu naznaczone nokturią jest niezbędne, ponieważ po 55 roku życia prawie co druga osoba wstaje jeden raz wyrwana ze snu do toalety.
Na podstawie wyników badań populacyjnych wnioskuje się, że znaczenie diagnostyczne mają już dwie mikcje występujące w porze nocnej z uwagi na istotne obniżenie jakości życia pacjentów. Najbardziej niekorzystne są wybudzenia w pierwszych 3–4 godzinach od zaśnięcia, tj. w fazie snu głębokiego.
Do czynników zwiększających ryzyko wystąpienia nokturii należą:

  • płeć – dolegliwości częściej dotyczą kobiet niż mężczyzn aż do około 60. roku życia, w szóstej dekadzie trend się odwraca i objawy częściej dotykają mężczyzn – badania wykazują, że może mieć to związek z pojawieniem się u nich chorób gruczołu krokowego;
  • wiek – badania wskazują na fakt, iż z wiekiem wzrasta ryzyko wystąpienia nokturii, objawy nasilają się w momencie przekroczenia 65 roku życia;
  • otyłość – jest to czynnik, który – bez względu na płeć - może nawet dwu- i trzykrotnie zwiększać ryzyko wystąpienia dolegliwości;
  • gospodarka hormonalna - w grupie kobiet częstsze występowanie nokturii obserwuje się w czasie ciąży oraz połogu, jak również w okresie pomenopauzalnym.

W literaturze tematu wśród najczęstszych przyczyn występowania nokturii wymieniana jest:

  • nocna poliuria - oddawanie w porze nocnej objętości moczu przekraczającej 20% całkowitej ilości wydalanej w ciągu całej doby przez osoby młode lub przekraczającej 33% dobowej ilości wydalanego moczu u osób starszych (powyżej 65 roku życia);
  • łagodny rozrost gruczołu krokowego u mężczyzn (zwane również powiększeniem prostaty);
  • cukrzyca – w przypadku jej występowania chorzy zgłaszają wielomocz, co może mieć związek z niedostatecznie kontrolowaną glikemią, dlatego u tych pacjentów należy zacząć od sprawdzenia skuteczności terapii przeciwcukrzycowej w celu ewentualnego wykluczenia nokturii;
  • nadciśnienie tętnicze;
  • depresja – choroba ta, jak i zażywanie leków antydepresyjnych mogą mieć wpływ na nasilenie objawów nykturii;
  • choroby demielinizacyjne takie jak stwardnienie rozsiane czy choroba Parkinsona i zaburzenia neurologiczne występujące w ich przypadku mogą nasilać dolegliwości nokturii;
  • nadaktywność pęcherza moczowego;
  • wypadanie narządów miednicy u kobiet;
  • zespół snu z bezdechem.

Nokturia – objawy i leczenie

Sen jest podstawową fizjologiczną potrzebą człowieka, jego niedobór może powodować szereg niepożądanych zjawisk w ludzkim organizmie. Podczas snu wydziela się hormon zwany melatoniną mający ogromny udział w regulacji układu odpornościowego. Osłabiony organizm jest bardziej podatny na infekcje i zachorowania. Osłabienie zwiększa zagrożenie dla naszego życia i zdrowia także pod kątem SARS-CoV-2, którego przechorowanie również powoduje zaburzenia funkcjonowania wielu układów neurobiologicznych i znaczny wzrost problemów ze snem.
Do najczęstszych objawów nokturii należy wspomniana zwiększona częstotliwość korzystania z toalety w ciągu trwania nocy. Ponadto do jej symptomów zalicza się:

  • zmęczenie spowodowane niewyspaniem;
  • apatię;
  • obniżenie nastroju;
  • zmniejszoną koncentrację;
  • bóle głowy;
  • permanentny brak snu, który może prowadzić do depresji;
  • w przypadku przerostu gruczołu krokowego objawami mogą być niewielka ilość oddawanego moczu (nawet kilka kropli);
  • w niedoborze wazopresyny (hormonu wydzielanego przez przysadkę) zazwyczaj chory oddaje bardzo duże ilości rozcieńczonego moczu.

W celu zweryfikowania czy objawy pacjentów wskazują na występowanie nokturii, lekarz urolog może poprosić o prowadzenie zapisków odnośnie ilości, czasu trwania nocnych wizyt w toalecie i wydalanych podczas nich ilości moczu. Diagnozę uzupełni wywiad medyczny ze szczególnym uwzględnieniem informacji dotyczących objawów ze strony dolnych dróg moczowych. Niezmiernie istotne w wywiadzie jest poinformowanie lekarza o innych chorobach towarzyszących (między innymi układu krążenia, neurologicznych, chorób układu moczowo-płciowego wraz z przebytymi zakażeniami).
W przypadku mężczyzn szczegółowy wywiad w kierunku diagnostyki nokturii poprzedza również makroskopową ocenę gruczołu krokowego, a u kobiet ocenę statyki narządów płciowych. Zaleca się również wykonanie dodatkowych badań:

  • badania ogólnego moczu (w niektórych przypadkach uzupełnione posiewem moczu);
  • cystoskopii –– wziernikowanie pęcherza moczowego,  wykonywane także w przypadku podejrzenia choroby nowotworowej;
  • usg jamy brzusznej;
  • badania urodynamicznego.

Jeśli chodzi o leczenie nykturii, jest ono zależne od przyczyn jej występowania i polega na terapii farmakologicznej oraz modyfikacji stylu życia polegającym na:

  • ograniczeniu ilości spożywanych płynów przed snem (jednak w ciągu dnia należy sięgać po odpowiednią ilość płynów);
  • oddawaniu moczu przed snem;
  • wyeliminowaniu z codziennej diety kofeiny oraz alkoholu;
  • dozowaniu owoców i warzyw zawierających duże ilości wody: arbuz, owoce cytrusowe, żurawina, pomidory, ogórki;
  • ograniczeniu moczopędnych kwaśnych i pikantnych potraw;
  • w przypadku występowania otyłości lub nadwagi - redukcję masy ciała;
  • ograniczeniu spożycia soli oraz białka;
  • zmianie pory przyjmowania leków, zwłaszcza moczopędnych, na godziny poranne;
  • ćwiczeniach mięśni dna miednicy;
  • dbaniu o higienę intymną i unikaniu infekcji.

Według wyników systematycznej analizy Europejskiego Towarzystwa Urologicznego leczenie przyczynowe (zaburzenia snu, schorzenia dolnych dróg moczowych, problemy behawioralne, współistnienie tych czynników) powinno opierać się na antydiuretykach, lekach hormonalnych, lekach blokujących receptory adrenergiczne.
Domowymi metodami  na zmniejszenie dolegliwości związanych z nokturią  jest stosowanie oleju z pestek dyni, który może pomóc zwłaszcza w przypadku nokturii związanej z nadreaktywnym pęcherzem, łagodzi bowiem zaburzenia związane z nadmiernym nocnym oddawaniem moczu. Zbawienne działanie posiada także witamina D - może mieć wpływ na nocną mikcję u kobiet - wyższe poziomy witaminy D zmniejszają ryzyko zaburzeń dna miednicy, w tym nietrzymania moczu. Poprawę uporczywych objawów nykturii pomoże zapewnić również suplementacja wodorotlenku magnezu.

Nokturia – skutki

Nieleczona nokturia zwiększa ryzyko występowania nieszczęśliwych wypadków u osób w podeszłym wieku (zmęczenie, nocne wstawanie to ryzyko upadków i złamań, które u osób starszych zwiększają śmiertelność). Choroba podwyższa ryzyko upadków aż o 25%. Przyczynia się również do częstszych zasłabnięć i omdleń.
Jest to dolegliwość, która ma duży wpływ na ogólną jakość życia, ponieważ brak snu lub jego przerywanie wpływa na zmniejszenie wydajności w pracy, słabą koncentrację, zwiększenie nerwowości, nieleczona może również pogłębiać stany depresyjne. To przypadłość, która niesie za sobą wiele ryzyk, ponieważ przewlekły niedobór snu może doprowadzić do zaburzeń układu odpornościowego, nerwowego i metabolicznego, jak również zwiększa podatność na procesy zapalne, zaburzenia czynności serca, nadciśnienie tętnicze oraz cukrzycę, a nawet progresję nowotworów.


Źródła:
Szczeklik A., Choroby wewnętrzne: podręcznik multimedialny oparty na zasadach EBM. Tom 1; Medycyna Praktyczna; Kraków 2005; 17-18
Szczeklik A. Choroby wewnętrzne: podręcznik multimedialny oparty na zasadach EBM. Tom 2; Medycyna Praktyczna; Kraków 2006; 1237-1239