Zapalenie otrzewnej - czym się charakteryzuje?

Zapalenie otrzewnej to rozległy proces zapalny rozwijający się w błonie surowiczej, pokrywającej ściany i narządy jamy brzusznej. Przebiega w sposób gwałtowny, z ciężkim stanem ogólnym chorego i nasilonymi dolegliwościami bólowymi. Zapalenie otrzewnej powstaje zazwyczaj wskutek perforacji ściany przewodu pokarmowego lub poprzez inne, ostre stany wymagające szybkiego zaopatrzenia chirurgicznego. Najczęstszą przyczyną zapalenia otrzewnej jest zapalenie wyrostka robaczkowego. Dowiedz się, czym jest zapalenie otrzewnej oraz jakie są jego przyczyny i charakterystyczne objawy. Sprawdź jak wygląda leczenie zapalenia otrzewnej.

Czym jest zapalenie otrzewnej?

Otrzewna to cienka błona surowicza, wyścielająca od wewnątrz ściany jamy brzusznej. Przylega ona ściśle do wielu narządów wewnętrznych, takich jak żołądek, jelito cienkie, wątroba, śledziona czy wyrostek robaczkowy. Warstwę kontaktującą się ze ścianą jamy brzusznej nazywamy otrzewną ścienną, natomiast warstwę pokrywającą narządy wewnętrzne - otrzewną trzewną. W pewnych sytuacjach, w których dochodzi do przedostania się do jamy otrzewnej bakterii lub płynów ustrojowych, otrzewna ulega natychmiastowej reakcji zapalnej. Wzrasta w niej przepływ krwi, co zwiększa przesączanie i wydzielanie wysokobiałkowego płynu. Oba te procesy skutkują powstawaniem włóknisto-surowiczego wysięku, który dodatkowo nasila proces zapalny. W zależności od rozległości choroby, wyróżniamy:

• Rozlane zapalenie otrzewnej - rozwija się, gdy dochodzi do rozprzestrzenienia procesu zapalnego poza obszar zadziałania szkodliwej substancji. Doprowadza do porażenia perystaltyki jelit i upośledzenia ich krążenia, co skutkuje rozdęciem jelita i translokacją bakterii ze światła przewodu pokarmowego do jamy otrzewnej. Dochodzi do narastania ilości zakażonego płynu i namnażania bakterii, które następnie mogą przenikać do układu krążenia, w efekcie doprowadzając do ciężkich powikłań wielonarządowych z sepsą włącznie.
• Ograniczone zapalenie otrzewnej - występuje, gdy proces zapalny rozwija się jedynie w miejscu zadziałania drażniącej substancji. Włóknisto-surowiczy wysięk, który powstaje w miejscu zapalenia, sprzyja zlepianiu się otrzewnej z pętlami jelit, co dodatkowo ogranicza rozprzestrzenianie się procesu zapalnego i bywa przyczyną powstania zlokalizowanego ropnia. Z czasem powstałe zmiany zamieniają się w zrosty, co w przyszłości może skutkować rozwinięciem się niedrożności mechanicznej.

Zapalenie otrzewnej – przyczyny

Najczęstszą przyczyną zapalenia otrzewnej jest zapalenie wyrostka robaczkowego. Peritonitis (z łaciny) w zależności od etiologii, można podzielić na zapalenie bakteryjne oraz zapalenie chemiczne. Zapalenie bakteryjne powstaje po przedostaniu się bakterii do jamy otrzewnej. Może się to wydarzyć w następstwie:

• Przedziurawienia ściany przewodu pokarmowego - np. z powodu urazu, martwicy jelit spowodowanej zatorem krezki, głębokiego wrzodu żołądka lub dwunastnicy
• Translokacji bakterii ze światła przewodu pokarmowego bez naruszenia ciągłości jego ściany – np. w przebiegu zapalenia pęcherzyka żółciowego, niedrożności jelit, nieswoistego zapalenia jelita (wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego - Crohna)
• Przebicia się do otrzewnej zakażonego ropnia - np. okołonerkowego, podprzeponowego
• Zewnątrzpochodnego zakażenia- np. uraz penetrujący jamy brzusznej, zakażenie miejsca operowanego

Wylanie się do jamy otrzewnej treści obfitującej w bakterie, powoduje najczęściej zakażenie florą mieszaną. Dominującymi drobnoustrojami są Escherichia Coli oraz paciorkowce. 

Chemiczne zapalenie otrzewnej, powstaje na skutek podrażnienia błony otrzewnej jałowymi płynami ustrojowymi. Należą do nich żółć, krew, sok żołądkowy, sok trzustkowy oraz mocz. Przedostają się one najczęściej na skutek urazu, przetoki, choroby danego narządu lub po zabiegu operacyjnym.

Zapalenie otrzewnej – objawy

Objawy zapalenia otrzewnej mają najczęściej gwałtowny przebieg i ulegają szybkiemu nasileniu. Początkowo, chory odczuwa ból w miejscu zadziałania substancji drażniącej (np. prawy dolny ból biodrowy w przypadku perforacji wyrostka robaczkowego), który następnie obejmuje całą jamę brzuszną. Towarzyszą mu wzdęcie, nudności i wymioty. Dochodzi do zatrzymania gazów i stolca. Chory jest bardzo cierpiący, w stanie ogólnym ciężkim. Nie porusza się, gdyż jakakolwiek zmiana pozycji ciała powoduje u niego wielki ból. Brzuch jest twardy, o charakterze tzw. deskowatym. Obecny jest również objaw Blumberga - lekarz dokonuje głębokiej palpacji brzucha chorego, po czym szybko odrywa dłonie od powłok ciała. Jeśli ból podczas odrywania dłoni jest dużo silniejszy w porównaniu do zwykłego badania, mówimy wtedy o dodatnim objawie Blumberga. W czasie osłuchiwania brzucha stwierdza się brak szmerów perystaltycznych. Należy zaznaczyć, że powyższe objawy nie zawsze muszą być silnie wyrażone. Szczególnie w grupie chorych w podeszłym wieku, objawy zapalenia otrzewnej mogą być mierne i mylnie naprowadzać na błędną, łagodniejszą diagnozę.

Zapalenie otrzewnej – jak długo trwa leczenie

Leczenie zapalenia otrzewnej jest najczęściej operacyjne - chirurg poszukuje perforacji lub innej przyczyny peritonitis, a następnie w odpowiedni sposób ją zaopatruje. Operacja w zależności od przyczyny przeprowadzana jest sposobem klasycznym lub laparoskopowym. Następnie przeprowadzane jest płukanie jamy otrzewnej, w celu usunięcia drażniącej substancji. Po operacji pozostawia się na jakiś czas dren, przez który ewakuuje się pozostała treść. Poza chirurgicznym zaopatrzeniem zakażenia, lekarz wcześnie wdraża szerokospektralną antybiotykoterapię, która jest następnie modyfikowana na podstawie wyniku posiewu. Jeśli doszło do ustąpienia objawów i uraz został odpowiednio zaopatrzony, czas leczenia wynosi od 4-7 dni.

Źródła:

1. Noszczyk W., Chirurgia, wyd. 1, PZWL 2005
2. Andrzej Żyluk (red). Zarys chirurgii. Podręcznik dla studentów i lekarzy w trakcie specjalizacji. Medipage. Warszawa, 2016
3. J. Kulig i W. Nowak (red.): Ostry brzuch, Warszawa 2007, Wydawnictwo Lekarskie PZWL